Vì sao mùi hương có thể tạo cảm giác đáng sợ?

Bạn đã bao giờ cảm thấy bất an khi ngửi thấy mùi ẩm mốc trong một căn phòng cũ, mùi khói trong không gian tối hay mùi đất ướt gợi nhớ đến một nơi bí ẩn? Thực tế, mùi hương giúp chúng ta nhận biết môi trường xung quanh và có khả năng khơi gợi ký ức và tác động đến cảm xúc. Vậy vì sao mùi hương có thể tạo cảm giác đáng sợ và điều gì khiến khứu giác góp phần hình thành cảm giác bất an? Hãy cùng iCHARM tìm hiểu góc nhìn tâm lý học đằng sau hiện tượng thú vị này.

Con người có thực sự ngửi thấy nỗi sợ?

Trong một nghiên cứu được công bố rộng rãi vào năm 2012 trên tạp chí Psychological Science, các nhà nghiên cứu tại Đại học Utrecht đã thu thập mồ hôi vùng nách của nam giới khi họ xem phim kinh dị hoặc phim gây cảm giác ghê sợ.

Sau đó, phụ nữ được tiếp xúc với những mẫu mồ hôi này có biểu cảm khuôn mặt tương ứng. Biểu cảm sợ hãi khi ngửi mẫu mồ hôi từ người xem phim kinh dị và biểu cảm ghê sợ khi tiếp xúc với mẫu mồ hôi còn lại.

Một nghiên cứu tiếp theo vào năm 2015 cho thấy mồ hôi thu thập từ những người đang lo lắng trước một tình huống căng thẳng. Chẳng hạn như chuẩn bị phát biểu trước đám đông, cũng có thể ảnh hưởng đến người tiếp nhận.

Những người tiếp xúc với mẫu mồ hôi này có xu hướng thể hiện biểu cảm sợ hãi, tăng mức độ cảnh giác và nhận diện các khuôn mặt biểu lộ cảm xúc nhanh hơn. Các nhà nghiên cứu cho rằng hiện tượng này có thể liên quan đến sự kích hoạt tuyến mồ hôi đầu dưới tác động của các phản ứng sinh lý khi căng thẳng.

Lý do mùi hương có thể tạo cảm giác đáng sợ

Mùi hương gợi lại ký ức tiêu cực hoặc trải nghiệm không vui

Khứu giác có mối liên hệ chặt chẽ với các vùng não tham gia xử lý cảm xúc và trí nhớ. Vì vậy, một mùi hương từng xuất hiện trong trải nghiệm không vui có thể khơi gợi lại cảm giác lo lắng, bất an hoặc sợ hãi khi chúng ta vô tình ngửi thấy nó lần nữa.

Chẳng hạn, một người từng trải qua sự cố trong căn nhà cũ có thể cảm thấy khó chịu khi bắt gặp mùi ẩm mốc tương tự. Dù môi trường hiện tại không có gì nguy hiểm, mùi hương vẫn có thể gợi lại những ký ức và cảm xúc gắn với sự kiện trước đó.

Điều này cho thấy cảm giác đáng sợ không nhất thiết bắt nguồn từ bản thân mùi hương mà có thể xuất phát từ những liên tưởng được hình thành trong quá khứ. Tuy nhiên, không phải ai cũng có phản ứng giống nhau, bởi ký ức và trải nghiệm của mỗi người đều khác biệt.

Mùi lạ kích thích sự cảnh giác trước những điều chưa biết

Con người thường chú ý đến những thay đổi bất thường trong môi trường, đặc biệt khi chưa xác định được nguyên nhân. Một mùi hương lạ, khó nhận diện hoặc xuất hiện không đúng hoàn cảnh có thể khiến chúng ta tò mò, cảnh giác, thậm chí cảm thấy bất an.

Ví dụ, khi bước vào một căn phòng tối và bất ngờ ngửi thấy mùi khói, mùi hóa chất hoặc một mùi khó xác định, chúng ta có thể lập tức tìm cách xác định nguồn phát sinh. Phản ứng này liên quan đến khả năng phát hiện tín hiệu có thể báo hiệu nguy hiểm, chứ không có nghĩa là mọi mùi lạ đều đáng sợ.

Trong bối cảnh Halloween hoặc phim kinh dị, những mùi hương khó nhận diện còn có thể làm tăng cảm giác bí ẩn. Khi chưa biết mùi hương bắt nguồn từ đâu, con người dễ đặt ra nhiều giả thuyết và hình thành cảm giác hồi hộp trước những điều chưa được giải thích.

Mùi khó chịu tạo cảm giác môi trường không an toàn

Một số mùi như mùi thực phẩm ôi thiu, mùi phân hủy, mùi ẩm mốc hoặc mùi khói bất thường có thể khiến con người cảm thấy khó chịu và muốn tránh xa. Phản ứng này một phần liên quan đến khả năng sử dụng thông tin từ khứu giác để nhận biết những thay đổi trong môi trường.

Chẳng hạn, mùi khói có thể khiến chúng ta nghĩ đến nguy cơ cháy, trong khi mùi thực phẩm hư hỏng thường gợi ý rằng thực phẩm không còn an toàn để sử dụng. Khi những mùi này xuất hiện đột ngột hoặc có cường độ mạnh, cảm giác khó chịu có thể đi kèm với sự lo lắng và cảnh giác.

Bối cảnh và sự tưởng tượng khuếch đại cảm giác sợ hãi

Cảm nhận về mùi hương phụ thuộc vào đặc điểm của mùi và cũng chịu ảnh hưởng từ không gian, ánh sáng, âm thanh, trạng thái tâm lý tại thời điểm tiếp xúc. Một mùi hương bình thường có thể mang đến cảm giác hoàn toàn khác khi xuất hiện trong một bối cảnh u ám hoặc bí ẩn.

Hãy tưởng tượng bạn bước vào một ngôi nhà bỏ hoang với ánh sáng yếu, tiếng cửa kẽo kẹt và mùi gỗ cũ hòa lẫn với mùi ẩm mốc. Trong hoàn cảnh đó, bạn có thể cảm thấy bất an hơn so với khi ngửi thấy cùng mùi hương trong một căn phòng sáng sủa, thông thoáng.

Nguyên nhân là não bộ không xử lý từng giác quan một cách hoàn toàn tách biệt. Thông tin về mùi hương có thể kết hợp với những gì chúng ta nhìn thấy, nghe thấy và kỳ vọng để hình thành cảm nhận tổng thể về tình huống. Khi đã có tâm lý sợ hãi, chúng ta cũng có thể diễn giải những tín hiệu chưa rõ ràng theo hướng đáng lo ngại hơn.

Những nhóm mùi hương thường gợi cảm giác rùng rợn

Mùi hương thảo mộc, gỗ và nhựa thơm

Không phải mùi hương nào gợi cảm giác rùng rợn cũng cần khó chịu hoặc nồng gắt. Một số nốt hương thảo mộc, gỗ và nhựa thơm có thể tạo cảm giác sâu lắng, trầm tối hoặc khó đoán. Đặc biệt khi được phối hợp theo hướng tương phản với những nốt hương tươi sáng.

• Hương gỗ: Các nốt gỗ tuyết tùng, gỗ đàn hương hoặc gỗ trầm có thể tạo chiều sâu, cảm giác trầm ấm và tĩnh lặng.

• Hương thảo mộc: Hương xô thơm, hương thảo hoặc những nốt xanh đặc trưng có thể mang đến cảm giác hoang dã, gợi liên tưởng đến khu vườn hoặc khu rừng bí ẩn.

• Hương nhựa thơm: Các nốt trầm hương, nhũ hương hoặc nhựa thơm có thể tạo sắc thái khói, nhựa và chiều sâu cho tổng thể mùi hương, tùy thuộc vào nguyên liệu và cách phối hương.

Mùi ẩm mốc, đất ướt

Mùi ẩm mốc, đất ướt hay gỗ lâu ngày không sử dụng thường gợi liên tưởng đến những nơi thiếu ánh sáng, ít thông thoáng như tầng hầm, căn nhà bỏ hoang hoặc khu rừng sau cơn mưa. Chính những liên tưởng này có thể khiến con người cảm thấy không gian trở nên lạnh lẽo, hoang vắng và bí ẩn hơn.

Trong bối cảnh Halloween, nhóm mùi này thường phù hợp với hình ảnh những ngôi nhà cổ, hành lang tối hoặc khu rừng phủ sương. Khi kết hợp với ánh sáng yếu, tiếng động nhỏ và cách bài trí phù hợp, mùi hương có thể góp phần tăng tính chân thực cho trải nghiệm.

Tuy nhiên, mùi ẩm mốc thực tế có thể là dấu hiệu của độ ẩm cao hoặc sự phát triển của nấm mốc. Vì vậy, khi tạo không gian theo chủ đề, nên sử dụng các nốt hương gợi liên tưởng đến đất, rêu hoặc gỗ cũ thay vì cố tình tạo mùi ẩm mốc thật.

Mùi khói và gỗ cháy

Mùi khói và gỗ cháy thường gắn với những trải nghiệm mạnh như đốt lửa, cháy rừng hoặc các tình huống cần cảnh giác. Vì thế, khi xuất hiện bất ngờ hoặc trong không gian tối, những mùi này có thể khiến con người liên tưởng đến nguy hiểm và chú ý hơn đến môi trường xung quanh.

Trong nghệ thuật tạo hương, nốt khói thường được sử dụng để mang lại cảm giác khô, trầm, gai góc hoặc hoang dã. Khi kết hợp với hương gỗ tối màu, nhựa thơm hay những nốt hương đất, chúng có thể tạo nên bầu không khí bí ẩn, phù hợp với chủ đề Halloween hoặc các không gian mang phong cách Gothic.

Lời kết

Mùi hương có thể tạo cảm giác đáng sợ thông qua sự kết hợp giữa khứu giác, ký ức, cảm xúc và bối cảnh xung quanh. Từ mùi ẩm mốc, đất ướt đến hương gỗ trầm hay nhựa thơm, mỗi nhóm hương đều có thể gợi lên những liên tưởng khác nhau, góp phần tạo nên bầu không khí bí ẩn và rùng rợn. Hiểu được tâm lý đằng sau mùi hương sẽ giúp bạn ứng dụng chúng sáng tạo hơn trong trang trí không gian, đặc biệt vào dịp Halloween.